Ως windfall profits (υπερκέρδη) νοούνται τα κέρδη που δεν προκύπτουν από άμεσες και προγραμματισμένες ενέργειες μιας επιχείρησης, αλλά από απρόβλεπτες εξωτερικές μεταβολές των συνθηκών της αγοράς, οι οποίες δεν μπορούσαν να προβλεφθούν κατά τον χρόνο λήψης της αρχικής επενδυτικής απόφασης.
Ο φόρος επί υπερκερδών (windfall profits tax ή excess profit tax) αποτελεί έναν έκτακτο, εφάπαξ πρόσθετο φόρο που επιβάλλεται σε μια εταιρεία ή σε έναν κλάδο όταν οι οικονομικές συνθήκες οδηγούν στα προαναφερθέντα μεγάλα και απροσδόκητα κέρδη.
Η συζήτηση σχετικά με την αποτελεσματικότητα και τις αναδιανεμητικές συνέπειες των φόρων επί υπερκερδών, υπό το πρίσμα της παγκόσμιας ενεργειακής κρίσης του 2022, έχει επανέλθει δυναμικά στο προσκήνιο. Το ζήτημα αυτό έχει πολιτικές, νομικές και οικονομικές διαστάσεις, οι οποίες πρέπει να αναλυθούν διεξοδικά πριν εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα.
Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι κυβερνήσεις προτείνουν την επιβολή φόρου επί υπερκερδών είναι η δημιουργία πρόσθετων δημοσίων εσόδων. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ο φόρος αυτός επιβάλλεται προκειμένου να ενθαρρυνθούν οι εταιρείες να μειώσουν τις τιμές προς όφελος των καταναλωτών, αν και στην πράξη μπορεί να οδηγήσει τις επιχειρήσεις σε μείωση των επενδύσεων.
Παράλληλα, θεωρείται ένας δίκαιος τρόπος αναδιανομής του πλούτου και αποτροπής της δημιουργίας υπερβολικών κερδών προς όφελος λίγων μόνο ατόμων ή εταιρειών.
Ιστορικά, τέτοιου είδους φόροι έχουν επιβληθεί κυρίως σε εταιρείες πετρελαίου και ενέργειας όταν το κόστος αυξάνεται σημαντικά, ιδίως λόγω πολέμων ή άλλων κρίσεων. Οι φόροι αυτοί σχεδιάζονται ώστε να ρυθμίζουν προσωρινά την αγορά-στόχο κατά τη διάρκεια περιόδων ασυνήθιστης μεταβλητότητας.
Από την άλλη πλευρά, η επιβολή φόρου επί υπερκερδών ενδέχεται να θεωρηθεί από ορισμένους ως μορφή διπλής φορολόγησης, δεδομένου ότι η φορολογική βάση των υπερκερδών περιλαμβάνεται ήδη στη φορολογική βάση του φόρου εισοδήματος νομικών προσώπων. Υπό το πρίσμα της παγκόσμιας κινητικότητας κεφαλαίων, κάτι τέτοιο θα μπορούσε να θεωρηθεί επικίνδυνο και να οδηγήσει σε μεταφορά ή ανακατανομή επενδύσεων σε άλλες δικαιοδοσίες.
Συμπερασματικά, υπάρχουν αρκετοί λόγοι για τους οποίους ένας φόρος επί υπερκερδών θεωρείται δίκαιο μέσο αναδιανομής του πλούτου. Πρώτον, βασίζεται στην ιδέα ότι όσοι αποκομίζουν έκτακτα και υπερβολικά κέρδη θα πρέπει να συνεισφέρουν περισσότερο στην κοινωνία σε σχέση με όσους δεν αποκομίζουν αντίστοιχα οφέλη. Δεύτερον, διασφαλίζει ότι τα οφέλη από τα αιφνίδια κέρδη κατανέμονται δικαιότερα, αντί να περιορίζονται σε μια μικρή ομάδα μετόχων ή επενδυτών. Τρίτον, μπορεί να θεωρηθεί ως ένας τρόπος αντιστάθμισης των οικονομικών ή κοινωνικών επιβαρύνσεων που ενδέχεται να έχουν προκληθεί από τα υπερκέρδη αυτά.
Ωστόσο, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι αντίθετες απόψεις, προτείνεται οι φόροι επί υπερκερδών να σχεδιάζονται με τρόπο που να παρέχει κίνητρα στις επιχειρήσεις ώστε να συνεχίσουν να επενδύουν στην καινοτομία και την ανάπτυξη.
Θεόδωρος Μακρής (teo@makrispartners.com)
